جنگ فقط به معنای صدای انفجار، حمله یا حضور در منطقه درگیری نیست. برای بسیاری از غیرنظامیان، جنگ از همان لحظهای آغاز میشود که احساس امنیت و قابلپیشبینی بودن زندگی از بین میرود. نگرانی درباره جان خود و عزیزان، دنبال کردن مداوم اخبار، ترس از حمله بعدی، اختلال در زندگی روزمره، مشکلات اقتصادی و حتی ندانستن اینکه این وضعیت چه زمانی تمام میشود، همگی میتوانند بخشی از استرس جنگ باشند.
در شرایط بلاتکلیفی حاضر از انتهای سال ۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵، این استرس ممکن است شکلهای متفاوتی داشته باشد؛ از اضطراب و بیقراری گرفته تا اختلال خواب، حساسیت شدید به صداها، نگرانی مداوم برای اعضای خانواده و احساس ناتوانی در برنامهریزی برای آینده.
مطالعات مربوط به جنگهای اوکراین و غزه و همچنین راهنماهای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهند که واکنشهای روانی در شرایط جنگ فقط به افرادی که مستقیماً در معرض حمله قرار گرفتهاند محدود نمیشود. حتی زندگی در محیطی که تهدید و عدم اطمینان در آن ادامه دارد، میتواند فشار روانی قابلتوجهی ایجاد کند.
استرس جنگ دقیقاً چیست؟
استرس جنگ مجموعهای از واکنشهای روانی و جسمی به شرایطی است که در آن زندگی ناگهان با تهدید، ناامنی، فقدان و عدم قطعیت روبهرو میشود.
استرس جنگ طیف بسیار گستردهای دارد: از مواجهه مداوم با اخبار و شایعات جنگ گرفته تا از دست دادن عزیزان، جابهجایی اجباری، کمبود امکانات و مواجهه مستقیم یا غیرمستقیم با صحنههای خشونت و ویرانی. وجه مشترک این تجربهها، تغییر بزرگ و غیرمنتظره، احساس ناامنی، فقدان و ناتوانی در پیشبینی آینده است.
پژوهشی که در سال ۲۰۲۴ برای سنجش استرس مرتبط با جنگ انجام شد نیز نشان داد که این استرس فقط به تهدید مستقیم جانی مربوط نمیشود. نگرانی درباره آینده، امنیت، دسترسی به نیازهای ضروری، وضعیت اقتصادی و احتمال گسترش درگیری، همگی میتوانند بخشی از استرس جنگ باشند.
بنابراین ممکن است فردی بدون اینکه مستقیماً در معرض حمله قرار گرفته باشد، بهشدت تحت تأثیر جنگ قرار بگیرد.
چرا جنگ اینقدر اضطرابآور است؟
یکی از مهمترین ویژگیهای جنگ، از بین رفتن پیشبینیپذیری است. در زندگی عادی، ذهن ما تا حد زیادی میداند روز بعد چه اتفاقی خواهد افتاد: چه زمانی از خانه خارج میشویم، چه زمانی سر کار میرویم، چه کسی را خواهیم دید و چه زمانی به خانه برمیگردیم. اما در شرایط جنگی، بسیاری از این پیشبینیها دیگر قابل اتکا نیستند.
ممکن است فرد نداند:
- آیا شرایط امنیتی در روزهای آینده تغییر میکند؟
- عزیزانش در امان هستند یا نه؟
- آیا میتواند طبق برنامه از خانه خارج شود؟
- وضعیت کار و درآمدش چه خواهد شد؟
- آیا به امکانات و نیازهای ضروری دسترسی خواهد داشت؟
- جنگ چه زمانی پایان مییابد؟
در یک مطالعه درباره استرس مرتبط با جنگ، پژوهشگران تلاش کردند عوامل مختلفی را که در شرایط جنگی به افزایش استرس منجر میشوند بررسی کنند؛ از جمله نگرانی درباره آینده، امنیت و پیامدهای اقتصادی درگیری. این یافته مهم است، چون نشان میدهد استرس جنگ فقط واکنش به یک حادثه تروماتیک مشخص نیست؛ خود زندگی در شرایط نامطمئن و نگرانکننده نیز میتواند فشار روانی ایجاد کند. این همان چیزی است که میتواند باعث شود حتی در فاصله بین دو رویداد تهدیدآمیز، بدن و ذهن همچنان در حالت آمادهباش باقی بمانند.
علائم استرس جنگ چیست؟
واکنش افراد به جنگ یکسان نیست. بعضی افراد ممکن است بیشتر علائم جسمی داشته باشند و بعضی دیگر بیشتر با افکار و احساسات ناخوشایند درگیر شوند.
علائم روانی استرس جنگ
استرس جنگ میتواند با موارد زیر همراه باشد:
- نگرانی مداوم
- ترس و احساس ناامنی
- بیقراری و تحریکپذیری
- احساس درماندگی
- غم و اندوه
- خشم
- مشکل در تمرکز
- اشتغال ذهنی مداوم با اخبار و اتفاقات جنگ
- نگرانی شدید درباره خانواده و دوستان
- دشواری در تصمیمگیری
سازمان جهانی بهداشت اضطراب، افسردگی و اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) را از مشکلات مهم سلامت روان در جمعیتهای درگیر بحران و جنگ میداند.
علائم جسمی استرس جنگ
استرس فقط در ذهن اتفاق نمیافتد. ممکن است بدن نیز به شرایط تهدیدآمیز واکنش نشان دهد. برای مثال:
- تپش قلب
- تنش عضلانی
- احساس خستگی
- تغییر الگوی خواب
- کاهش یا افزایش اشتها
- احساس بیقراری
- سردرد یا سایر ناراحتیهای جسمی
البته واکنشهای جسمی و روانی در مراحل مختلف جنگ میتوانند تغییر کنند.
آیا ترس و اضطراب در زمان جنگ عادی میشود؟
داشتن واکنش استرسی در شرایط جنگ بهخودیخود نشانه ضعف یا بیماری روانی نیست. وقتی فرد با تهدید واقعی و مداوم روبهروست، طبیعی است که احساس ترس، نگرانی یا بیقراری داشته باشد. انسانها در برابر استرس فاجعهبار منفعل نمیمانند و معمولاً تلاش میکنند خودشان و اطرافیانشان را با شرایط جدید سازگار کنند.
با این حال، حتی در شرایط جنگی، همه افراد دچار اختلال روانی نمیشوند. آریه شالو، استاد روانپزشکی، در راهنمای خود برای غیرنظامیان در شرایط جنگی توضیح میدهد که انسانها در مواجهه با تغییر ناگهانی و تهدید، معمولاً تلاش میکنند خود و اطرافیانشان را با شرایط جدید سازگار کنند. او بر این نکته تأکید میکند که تابآوری به معنای نترسیدن نیست؛ بلکه فرد میتواند ترس را تجربه کند و در عین حال همچنان تصمیم بگیرد، از خود و دیگران مراقبت کند و کارهای ضروری را انجام دهد.
پس اگر در شرایط جنگی احساس ترس، اضطراب یا بیقراری میکنید، اولین قدم این نیست که خودتان را سرزنش کنید. مهمتر این است که ببینید این واکنش تا چه اندازه زندگی روزمره شما را مختل کرده است.
تفاوت استرس جنگ با PTSD چیست؟
این دو مفهوم یکی نیستند. استرس جنگ میتواند واکنش طبیعی بدن و روان به شرایط تهدیدآمیز و غیرقابلپیشبینی جنگ باشد. اما استرس پس از سانحه (PTSD) یک اختلال روانی است که ممکن است پس از مواجهه با رویدادهای آسیبزا ایجاد شود.
همه کسانی که جنگ را تجربه میکنند دچار PTSD نمیشوند. مرکز ملی PTSD وابسته به وزارت امور کهنهسربازان آمریکا در راهنمای خود درباره استرس طولانیمدت ناشی از جنگ توضیح میدهد که واکنشهای استرسی در جریان جنگ با PTSD یکسان نیستند. مواجهه با جنگ میتواند طیفی از واکنشهای روانی ایجاد کند و در برخی افراد این واکنشها به مرور کاهش پیدا میکنند؛ اما در برخی دیگر، علائم پایدارتر و شدیدتر میشوند و نیاز به ارزیابی تخصصی پیدا میکنند.
بنابراین نباید هر احساس اضطراب یا ترسی را بلافاصله «اختلال» تلقی کرد.
چرا حتی دیدن اخبار جنگ هم میتواند استرس ایجاد کند؟
یکی از نکات مهم درباره استرس جنگ این است که برای تجربه آن، الزاماً لازم نیست فرد در محل حمله حضور داشته باشد.
قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار، تصاویر و شایعات مربوط به جنگ میتواند فرد را درگیر احساس تهدید کند. در راهنمای آریه شالو درباره بقای غیرنظامیان در جنگ، حتی قرار گرفتن در معرض اخبار و شایعات جنگ نیز بهعنوان یکی از شکلهای استرس جنگ مطرح شده است. او در عین حال هشدار میدهد که اطلاعات نادرست یا بیشازحد دراماتیک میتواند بهجای کمک به فرد، فشار روانی او را بیشتر کند.
از طرف دیگر، پژوهش مربوط به مقیاس استرس جنگ نشان میدهد که حتی افرادی که خارج از منطقه مستقیم درگیری زندگی میکنند نیز ممکن است به دلیل نگرانی درباره گسترش جنگ، امنیت، اقتصاد و آینده تحت تأثیر قرار بگیرند.
به همین دلیل، دنبال کردن خبر میتواند به بخشی از تجربه روزانه استرس تبدیل شود؛ مخصوصاً وقتی فرد احساس کند باید دائماً از اتفاق بعدی باخبر باشد.
استرس جنگ چه تأثیری بر خواب دارد؟
خواب یکی از مسائلی است که ممکن است در شرایط جنگی بهسرعت تحت تأثیر قرار بگیرد. نگرانی درباره حمله بعدی، اخبار، وضعیت اعضای خانواده یا آینده میتواند ذهن را در زمان خواب فعال نگه دارد.
مرکز ملی PTSD در بررسی خود درباره استرس طولانیمدت جنگ در غیرنظامیان، مشکلات خواب را یکی از واکنشهایی میداند که میتواند در شرایط درگیری و پس از آن دیده شود. با این حال، شدت و ماندگاری این واکنشها در افراد یکسان نیست و برخی مشکلات ممکن است با کاهش تهدید و گذشت زمان کمتر شوند.
به همین دلیل، بههمریختن خواب در یک دوره جنگی لزوماً به این معنا نیست که مشکل برای همیشه باقی خواهد ماند. در عین حال، حفظ یک برنامه نسبتاً منظم برای خواب، غذا خوردن و فعالیتهای روزمره میتواند به ایجاد حس نظم در شرایطی کمک کند که بسیاری از بخشهای زندگی غیرقابلپیشبینی شدهاند.
چرا نگرانی برای خانواده استرس جنگ را بیشتر میکند؟
جنگ فقط ترس درباره امنیت خود فرد نیست. نگرانی درباره عزیزان میتواند بخش بزرگی از فشار روانی را تشکیل دهد.
اگر اعضای خانواده در شهرهای مختلف زندگی کنند، هر تماس بیپاسخ، قطع ارتباط یا خبر نامطمئن میتواند اضطراب ایجاد کند. آریه شالو در راهنمای خود درباره غیرنظامیان در شرایط جنگی، به اهمیت پیوندهای عاطفی در شرایط جنگی تأکید میکند و ارتباط با خانواده و نزدیکان را یکی از منابع مهم سازگاری با شرایط جنگ میداند.
همین موضوع در پژوهش سازمان جهانی بهداشت درباره پیامدهای روانی و اجتماعی جنگ غزه نیز دیده شده؛ این بررسی نشان میدهد که پیامدهای جنگ فقط به فردی که مستقیماً در معرض خشونت قرار گرفته محدود نمیشود و روابط خانوادگی و شبکههای اجتماعی نیز میتوانند تحت فشار قرار بگیرند.
بنابراین حمایت اجتماعی فقط یک توصیه کلی نیست؛ بلکه بخشی از پاسخ روانی جامعه به بحران محسوب میشود.
جنگ چگونه روی سلامت روان جامعه اثر میگذارد؟
پیامدهای جنگ فقط فردی نیستند. سازمان جهانی بهداشت تخمین میزند که در جمعیتهای تحت تأثیر درگیری، بخشی از افراد دچار اشکال خفیف اضطراب، افسردگی و PTSD میشوند و گروه دیگری نیز با اختلالات متوسط یا شدیدتر روبهرو هستند.
تحقیق مربوط به جنگ غزه نیز نشان میدهد که خشونت، فقدان و جابهجایی میتوانند بار قابلتوجهی بر سلامت روان وارد کنند و این فشار ممکن است از فرد فراتر رفته و بر خانواده و جامعه اثر بگذارد.
از طرف دیگر، تجربه جنگ میتواند پیامدهای طولانیمدت داشته باشد. پژوهشی در سال ۲۰۲۶ درباره دو نسل از غیرنظامیان جنگ یوگسلاوی نشان داد که افراد مستقیماً در معرض جنگ، سالها بعد نیز علائم بیشتری از PTSD و رضایت پایینتر از زندگی داشتند و تغییراتی در برخی نواحی مغزی مرتبط با PTSD و حافظه مشاهده شد.
این یافته به این معنا نیست که همه افراد پس از جنگ دچار مشکلات طولانیمدت میشوند؛ بلکه نشان میدهد شدت و تداوم مواجهه با جنگ میتواند در برخی افراد پیامدهایی فراتر از دوران درگیری داشته باشد.
آیا میتوان در شرایط جنگی تابآوری داشت؟
بله، البته تابآوری به معنی «نترسیدن» نیست. در سال ۲۰۲۶، یک تحقیق تابآوری غیرنظامیانی را بررسی کرد که پس از آغاز جنگ اوکراین در حومه کییف ماندند و جابهجا نشدند. پژوهشگران با استفاده از ارزیابی علائم PTSD و مصاحبههای عمیق با ۱۹ نفر، بررسی کردند که افراد چگونه در شرایط ناامنی طولانیمدت با تجربه جنگ کنار میآیند و ثبات روزمره خود را حفظ میکنند.
یکی از نکات مهم این مطالعه این بود که تابآوری صرفاً یک ویژگی فردی نیست. روابط خانوادگی و اجتماعی، شرایط محیطی، حمایتهای نهادی و حتی احساس معنا و ثبات در زندگی روزمره نیز در شکلگیری تابآوری نقش دارند. در واقع، ممکن است فرد همزمان بترسد و عملکرد خود را حفظ کند. احساس ترس بهتنهایی نشانه ناتوانی نیست. اگر یاد بگیریم چگونه مدیتیشن کنیم هم میتوانیم حسابی به خود کمک کنید.
در زمان جنگ چگونه از سلامت روان خود مراقبت کنیم؟
توصیههای زیر از راهنمای آریه شالو برای غیرنظامیان در شرایط جنگی و توصیههای سازمان جهانی بهداشت درباره سلامت روان در شرایط اضطراری میتوانند به شما کمک کنند تا تابآوری خود را بیشتر کنید: