لیکنه: محمد ضمیر اسدي
سنګیانګ چې د چین په لویديځه څنډه کې پروت دی، داسې یوه سیمه ده، چې ټولنیزې پرمختیا ته یې ډېره زیاته برخه ورکړې ده او ارزښت ورکوي، چې په څو تېرو کلونو کې د دې سیمې خلکو ډاډه او سوکاله ژوند خپل کړی دی. دا برخه له څو هېوادونو سره پوله لري، چې د دې خلکو ژوند ته یې زیات ارزښت ورکړی دی. دوی په پنځه کلنو پلانونو کې ځای لري او دوی ور څخه د ترقۍ او پرمختګ لپاره زیات کار اخلي.
د چین کمونیسټ ګوند پالیسیو او پلانونو له مخې دې خلکو ته د پرمختګ او سوکالۍ لارې هوارې شوې دي. دا یوه تاریخي کارنامه ده، چې له دې سیمې څخه غربت او بې وزلي ختمه شوې، چې په تېرو پنځو کلونو کې ۳۰ لکه یا سوه زره خلکو له بې وزلۍ سره خدای په مانۍ کړې ده. په سینګیانګ ګې د دې بې وزلۍ په ختمولو کې لوی لاس د مرکزي حکومت د کپاس د صنعت دی. دا خبره هم روښانه ده، چې په دې پرمختګ کې د لاسي صنعت او ودانیو جوړولو هم لویه ونډه درلودې ده.
د خپلواکو سیمو په برخه کې پانګونه هم په تېرو کلونو کې ۱۶.۲ سلنه زیاته شوې ده. د دې هر څه سره د دولت له لوري په پرمختګ کار شوی دی. چې په کې په انلاین(پرلیکه) خوراکي توکو پلورلو کې ۲۷،۶ سلنه زیاتوالی راغلی دی. او د لوړې تکنالوژۍ په برخه کې هم کلنۍ ۲۵ سلنه زیاتونه شوې ده. څرنګه چې دا ترکیبونه پیل شوي دي، نو د یوه کس پر سر عاید د کال ۷.۱ سلنه زیات شوی دی. چې ۱۴۰۵۶ یوان(چې نږدې ۱۷۱۲ ډالره کېږي) زیاتوالی راغلی دی. چې په منځني ډول د کال ۸.۳ سلنه زیاتوالی راغلی دی، چې د زیاتو کارکوونکو لپاره کار موندل شوی دی. د حکومت د کار راپور له مخې دا کچه باید په څو کلونو کې د هر کس په سر ۶ سلنه زیاتوالی ولري. چې دا کار باید له ۲۰۲۱ څخه تر ۲۰۲۵ پورې تر سره شي. د کار پرمختللې قوه او سیاحت په دې برخه کې لا زیات ګټور ثابتېږي.
په دې راپور کې ویل شوي دي، چې دا د ورېښمو لویه لاره د سیمې لپاره یوه اقتصادي پټۍ یا لاره ده، چې په دې لاره به تېرېږي، او د نورو ګاونډیو هېوادونو لپاره به هم اقتصادي پرمختګ ولري. سینګیانګ د خپل ستر قدرتي ښایست لپاره په نړۍ کې شهرت لري، چې له همدې امله ورته د زرګونو سیلانیانو د راماتېدو هیله شته. په ۲۰۲۰ کال دې سیمې ته له ۱۵۸ میلیونونو زیات خلک د سیاحت لپاره راغلي وو. او د سیمې حکومت هیله لري، چې دا شمېره په همدې کال تر ۲۰۰میلیونه زیاته او یا هم تر ۲۰۲۵ کال پورې ۴۰۰ میلیونه ته ورسېږي. په سینګیانګ کې د دې پرمختګ په کتلو سره دا ویل کېږي، چې دلته ایغوریان قتل عام کېږي، ناسمه خبره ده، او همدارنګه دلته د بندخونو جوړول پیل دي، دا ټولې خبرې بې بنسټه او بې ارزښته دي. په سینګیانګ کې د نسل وژنې دعوه د امریکا پخواني د بهرنیو چارو وزیر مایک پمپیو او د هغه په شان درواغجنو کسانو کړې وې، په داسې حال کې چې په سینګیانګ کې د هرې ډلې خلکو ته خپلواکي شته. په دې ډول دعوو سره نړۍ وال قوانین مات او سرغړونه ترې شوې ده. دا ډول دعوې او درواغ د سینګیانګ د خلکو زړونه ماتوي او هغوی ته شدیده روحي ضربه ورکوي.
په چین-سینګیانګ کې ایغوریان له تېرو ۴۰ کلونو څخه مخکې ۵۵ لکه او ۵۰ زره کسان وو، چې اوس یې شمېر له ۲۰ میلیونه اوښتی دی. څرنګه چې ویل کېږي، له وینا عمل ښه وي، نو په دې ډول سره د دوی ظاهر ښکاري. له ۲۰۱۰ څخه تر ۲۰۱۸ پورې د ایغوریانو شمېره ۲۵ سلنه زیاته شوې ده، چې له هان څخه ۲ سلنه زیاته ده. په سینګیانګ کې عمر له اوسط ۳۲ څخه اوسط ۷۲ کلونو ته رسېدلی دی. په دغه سیمه کې ملکي یا هېوادنۍ پیداوار له ۲۰۰ سلنه زیات شوی دی. چې په جي ډي پي یا د فرد ناخالص تولیدات له ۴۰ ځله زیات شوي دي. په چین سینګیانګ کې مذهبي علماء مسجدونه جوړوي او د هغوی پالنه کوي. ځینې خلک غواړي، چې د دوی تر منځ او د نورو هېوادوالو تر منځ یې نفاق را منځ ته کړي. ځینې لویدیځ قوتونه غواړي، چې دا پرمختګونه ودرېږي او سینګیانګ له ماتې سره مخ شي. د الیتون مسجد مهتمم عبدویلي ابوالمیتي د سینګیانګ په اړه د ځينې افواهاتو تردید هم وکړ. دوی د مسجدونو په تزیین او سینګار لګیا دي. د دوی اړتیاوې په سمه توګه پوره کېږي. الیتون مسجد چې په ۱۵۳۳ کال جوړ شوی دی او په کې د ۳۰۰ لمونځ کوونکو ځای دی، حکومت یې د سینګار او تزیین چارې پر مخ وړي. لویدیځ وال غواړي، چې د سینګیانګ مسئله بل ډول ښکاره کړي او په چین باید برید وکړي. په چین کې داخلي کشمکش پیدا کړي او د سینګیانګ د خلکو خوښي ور څخه واخلي. سینګیانګ هغه ځای دی، چې هلته په څلورو کلونو کې کومه د ترهګرۍ پېښه ونه شوه او دا یې لوی ثبوت دی. د یو این ایچ سي آر د کلنۍ کنفرانس پر وخت وویل شول، چې څه په نړۍ کې پېښېږي، هغه د امریکا او ځینې لویدیځو ملکونو دوکې او افواهات دي، چې نړۍ یې له غمونو او ترهګرۍ سره مخ کړې ده. دا ټولې هغه خبرې او افواهات دي، چې لویدیځ یې د چین خلاف کاروي او په دې ډول سره د چین پرمختګ له منځه وړل غواړي، هیله ده، چې دې افواهاتو او درواغو ته پام ونه شي.
