روزنامه «دان» پاکستان در گزارشی تحلیلی نوشته است که پنج سال پس از بازگشت امارت اسلامی به کابل، روابط اقتصادی افغانستان و پاکستان در حال تغییر ساختاری است و کاهش چشمگیر تجارت ترانزیتی افغانستان از مسیر پاکستان، به‌ویژه برای ایالت خیبرپختونخوا و شهر پشاور، به یک چالش جدی اقتصادی تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، انتقال کالاهای ترانزیتی افغانستان از مسیر پاکستان که پیش از بازگشت امارت اسلامی نزدیک به ۸۹ هزار کانتینر به ارزش حدود پنج میلیارد دالر بود، در سال مالی ۲۰۲۳ به ریکارد ۱۰۲ هزار و ۸۸۶ کانتینر به ارزش ۶.۷ میلیارد دالر رسید.
اما این روند پس از آن به‌شدت کاهش یافت. شمار کانتینرهای ترانزیتی در سال مالی ۲۰۲۴ به ۵۴ هزار و ۱۱۴ و در سال مالی ۲۰۲۵ به ۴۲ هزار و ۹۵۹ کانتینر رسید. این رقم در سال مالی ۲۰۲۶ به تنها ۱۱ هزار و ۵۹۲ کانتینر، به ارزش حدود ۳۶۷ میلیون دالر، سقوط کرده است.
«دان» می‌نویسد که محدودیت‌های گذرگاهی پاکستان در اکتوبر ۲۰۲۵ عامل آغاز این کاهش نبوده، بلکه روندی را که از پیش آغاز شده بود، سرعت بخشیده است.
به نوشته این روزنامه، افغانستان در سال‌های اخیر تلاش کرده است مسیرهای تجارتی خود را متنوع سازد و ایران به مهم‌ترین مسیر جایگزین تبدیل شده است. بر اساس گزارش بانک جهانی، ایران در سال مالی ۲۰۲۵ حدود ۳۱.۳ درصد از واردات افغانستان را به خود اختصاص داده و واردات مستقیم از ایران و کالاهای انتقال‌یافته از مسیر ایران، در مجموع ۴۸.۶ درصد کل واردات افغانستان را تشکیل داده است.
مسیرهای آسیای مرکزی نیز در حال افزایش اهمیت هستند؛ موضوعی که به گفته «دان»، پاکستان را در معرض از دست دادن جایگاه سنتی خود به عنوان گذرگاه اصلی افغانستان به بازارهای بین‌المللی قرار داده است.
این گزارش همچنین می‌افزاید که تجارت صادراتی افغانستان از مسیر پاکستان به بازارهای کشورهای ثالث، کاهش شدیدتری داشته و از ۴۵۴ میلیون دالر در سال مالی ۲۰۲۵ به تنها هفت میلیون دالر در سال مالی ۲۰۲۶ رسیده است.
به نوشته «دان»، کاهش تجارت افغانستان تنها به درآمدهای گمرکی پاکستان آسیب نمی‌زند، بلکه زنجیره گسترده‌ای از تولیدکنندگان، عمده‌فروشان، شرکت‌های حمل‌ونقل، انبارها، کارگزاران گمرکی و واسطه‌های مالی در پاکستان، به‌ویژه در خیبرپختونخوا، را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.
این روزنامه هشدار داده است که کاهش تقاضا از بازار افغانستان در شرایطی رخ می‌دهد که صنایع خیبرپختونخوا هم‌زمان با هزینه‌های بلند انرژی، حمل‌ونقل و تأمین مالی روبه‌رو هستند و ادامه این وضعیت می‌تواند توان رقابتی شرکت‌ها را کاهش دهد.
«دان» در بخش دیگری از گزارش به تأثیر بسته‌شدن یا ازدحام گذرگاه‌های تورخم و چمن بر تجارت محصولات زراعتی اشاره کرده و نوشته است که تأخیر در انتقال میوه و سبزیجات، به دلیل فاسدشدنی بودن این محصولات، خسارات سنگینی به تاجران دو طرف وارد می‌کند.
در این میان، روزنامه «دان» تأکید کرده است که هر دو کشور از ادامه این روند متضرر خواهند شد؛ افغانستان با افزایش هزینه‌های انتقال کالا در مسیرهای طولانی‌تر و پاکستان با از دست دادن فعالیت‌های بندری، حمل‌ونقل، انبارداری، خدمات گمرکی و بازار افغانستان.
این گزارش در پایان پیشنهاد می‌کند که کابل و اسلام‌آباد برای جلوگیری از زیان‌های بیشتر، به سوی ایجاد یک نظام ترانزیتی قابل پیش‌بینی، شفاف و مبتنی بر قوانین حرکت کنند.
